 |
| Maharaja Ranjit Singh Economy Policies. |
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਖੰਡਰ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਲੁਟੇਰਾ ਲੁੱਟ ਕੇ ਹੋਰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਵਰਗੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
“ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ।”
ਯਾਨੀ ਕਿ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਖਾ-ਪੀ ਲਿਆ, ਬਸ ਉਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁਟੇਰੇ ਖੋਹ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਗੇ। ਵਪਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੱਪ ਸੀ, ਕਿਸਾਨੀ ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਉਜਾੜੇ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਉਦਯੋਗ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਅਜਿਹੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, 1799 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ’ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ) ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਉੱਜੜੇ ਹੋਏ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਨ ਪਾਉਣਾ ਸੀ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ, ਗਣਿਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਕਰਜ਼ਾ-ਮੁਕਤ 'ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ' ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਖ਼ਿੱਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨੁਕਤਾ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਬਾਕਮਾਲ ਅਤੇ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਨਾ ਕੋਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸੀ, ਨਾ ਡੇਟਾ ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਆਰਥਿਕਤਾ 'ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਈ ਅਵਤਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਜੋ ਆਪ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਿਜ਼ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ।
ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਿਗਰੀ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਆਰਥਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਓ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੋਲ੍ਹੀਏ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਨਾਲ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੋਈਏ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਸੁਧਾਰ – ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣਾਉਣਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh) ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ (Economy) ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ‘ਵੈਲਯੂ ਸੈਂਟਰ’ (Value Center) ਬਣਾਇਆ।
1. ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕੀ ਹੱਕ
ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਚੂਸਦੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਚੋਲਗਿਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕੀ ਸਿੱਧੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ (Peasant-Proprietorship) ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਹਲ਼ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
2. ਲਚਕਦਾਰ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਬਟਾਈ, ਕਣਕੂਤ ਅਤੇ ਜ਼ਬਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕੋਈ ਅੰਨ੍ਹੀ ਉਗਰਾਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਕ ਮਾਡਲ ਸੀ। ਟੈਕਸ ਉਗਰਾਹੁਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਸਨ:
• ਬਟਾਈ (Batai System): ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੈਅ ਹਿੱਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਹਿੱਸਾ 1/3 (ਇੱਕ-ਤਿਹਾਈ) ਤੋਂ 1/2 (ਅੱਧਾ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।
• ਕਣਕੂਤ (Kankut System): ਇਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਾਹਰ (Kardars) ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਿੰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਮੁਤਾਬਕ ਟੈਕਸ ਦੀ ਰਕਮ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
• ਜ਼ਬਤੀ (Zabti System): ਉੱਚੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ (Cash Crops) ਜਿਵੇਂ ਕਪਾਹ, ਗੰਨਾ, ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ 'ਤੇ ਟੈਕਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਕਦ ਰਕਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਾਲ ਮੀਂਹ ਨਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਫ਼ਸਲ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਟੈਕਸ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਜ਼ੀਰੋ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਉਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਬੀਜ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਆਰਥਿਕ ਰਾਹਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
3. 'ਤਕਾਵੀ' (Taccavi) ਲੋਨ – ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਬਸਿਡੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh) ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬੈਂਕਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਤਕਾਵੀ' ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਜ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਆਜ ਵਾਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ਾ (Subsidized Loan) ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣ, ਬਲਦ ਖਰੀਦਣ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਬੀਜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਵੇਂ ਖੂਹ (Wells) ਪੁੱਟੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
4. ਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾਇਆ। ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਣੀ ਪੁਰਾਣੀ 'ਹਸਲੀ ਨਹਿਰ' (Hasli Canal) ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਜਾਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਹੋ ਗਈ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗੰਨਾ, ਕਪਾਹ, ਨੀਲ (Indigo), ਅਫ਼ੀਮ, ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮ ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਚ-ਕੀਮਤ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ (Cash Crops) ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ (Wheat-Paddy) ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ (Groundwater) ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਅਜੋਕਾ ਪੰਜਾਬ ਵੱਡੀਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਘਾਤਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਆਪਣਾ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਰਕਾਰਾਂ (ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਰਾਜ) ਉਦਾਸੀਨ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਇਸ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ 'ਗਲੋਬਲ ਪਿੰਡ' ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਮੰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁੜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸੋਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ – 'ਮੇਕ ਇਨ ਪੰਜਾਬ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੌਰ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh) ਆਰਥਿਕਤਾ (Economy) ਦੇ ਇਸ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ "ਜਿਹੜਾ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸਾਮਾਨ ਮੰਗਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।"
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ' (Self-reliant) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ।
1. ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ (Defence Manufacturing) ਦਾ ਸਥਾਨਕਕਰਨ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ (ਫ਼ੌਜ-ਏ-ਖ਼ਾਸ) ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ੌਜ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ।
• ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਹੀ ਫਾਊਂਡਰੀ (Lahore Gun Foundry): ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫੈਜ਼ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਸਲ੍ਹਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਭਾਸ਼ਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਮੀਆਂ ਕਾਦਿਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ।
• ਸਥਾਨਕ ਕੱਚਾ ਮਾਲ: ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਖਾਣਾਂ (Salt Range ਅਤੇ ਸੁਕੇਤ-ਮੰਡੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪੈਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਿਹਾ।
2. ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਵਿਕਾਸ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹੱਬ (Industrial Hubs) ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:
 |
| Industries In The Empire of Maharaja Ranjit Singh |
•ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦਾ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ: ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਕਾਰਨ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਲ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮੁਫ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਘਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੂੰਜੀ ਦਿੱਤੀ।
ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਬਣਿਆ ਸਾਮਾਨ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੱਕ ਵਿਕਦਾ ਸੀ।
3. ਸੁਰੱਖਿਆਵਾਦੀ ਵਪਾਰ ਨੀਤੀ (Protectionist Trade Policy)
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਲ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਸਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਚੁੰਗੀ (Import Tariff) ਲਗਾਈ।
ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਮਾਨ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਟੈਕਸ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸਾਮਾਨ ਨੂੰ ਟੈਕਸ ਵਿੱਚ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਾਰਟ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ।
'ਮੇਕ ਇਨ ਪੰਜਾਬ' ਤੇ ਬੈਕਵਰਡ ਅਤੇ ਫਾਰਵਰਡ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਮਾਸਟਰਸਟ੍ਰੋਕ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh) ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਪਾਰਕ ਨੀਤੀ 'ਮੇਕ ਇਨ ਪੰਜਾਬ' ਅਤੇ 'ਬੈਕਵਰਡ ਤੇ ਫਾਰਵਰਡ ਇੰਟੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ' (ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਾਹਕ ਤੱਕ ਵੇਚਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ 'ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਕੰਟਰੋਲ ਰੱਖਣਾ) ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣੂ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਕਲ ਅੱਜ ਚੀਨ (Make in China) ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਜਾਂ ਰੇਸ਼ਮ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਬਾਹਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਕੇ ਕੱਪੜਾ ਖ਼ੁਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਦਕਾ ਵਪਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਆਲੂ, ਟਮਾਟਰ ਅਤੇ ਕਿੰਨੂ ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਦ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿਪਸ, ਕੈਚੱਪ ਜਾਂ ਪੈਕਡ ਜੂਸ ਬਣ ਕੇ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ-ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਐਗਰੋ-ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ (Agro-Processing Units) ਲਗਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵੈਲਯੂ ਐਡੀਸ਼ਨ (ਕੀਮਤ ਵਧਾਉਣ) ਦਾ ਅਸਲੀ ਪੈਸਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ।
ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਖੋ, ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੱਕੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਸਿਖਾਉਣ' ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ!
ਮੁਦਰਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ – ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ
ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ (Economy) ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਉਸ ਦੀ ਕਰੰਸੀ (Currency) ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਚਲਾਇਆ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ 'ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਕਾ' ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
1. ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਰੋਸਾ (Currency Trust)
ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 11.6 ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 98% ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੱਤੀ ਭਰ ਵੀ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
• ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਇਸ ਉੱਚੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਰਨ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੂਸ, ਪਰਸ਼ੀਆ (ਈਰਾਨ), ਅਤੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਸਿੱਕੇ 'ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕਰੰਸੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮਾਫ ਕਰਨਾ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਿਆਦਾ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਆਰਥਿਕ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਦਕਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕਰੰਸੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੰਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ (US Dollar) ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀ।
2. ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਟਕਸਾਲਾਂ (Decentralized Mints)
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਟਕਸਾਲਾਂ (Mints) ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਟਕਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕਸਾਰ (Standardized) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਾ ਆਵੇ।
3. ਮੋਤੀ ਮੰਦਿਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ (The Royal Treasury) ਅਤੇ ਆਡਿਟ ਸਿਸਟਮ
ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ 'ਮੋਤੀ ਮੰਦਿਰ' ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ (Central Treasury) ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ।
ਦੀਵਾਨ ਭਵਾਨੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਮਾਹਰ ਲੇਖਾਕਾਰਾਂ (Accountants) ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਬਹੀ-ਖਾਤੇ ਅਤੇ ਆਡਿਟ (Audit) ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਹਰ ਇੱਕ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ ਸੀ।
ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ, ਟੈਕਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਵਪਾਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਸੇਫ਼ ਜ਼ੋਨ' (Safe Zone) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਵਪਾਰੀ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
1. "ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ" ਕਾਨੂੰਨ (The Joint Liability Law)
ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਸਟਰਸਟ੍ਰੋਕ (Masterstroke) ਸੀ।
ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਪਰ ਸਖ਼ਤ ਸੀ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਚੋਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਰਪਾਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ (Kardar) ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।
ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਾਤ-ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗ ਕੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੜਕਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।
2. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ – ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ (Commercial Capital) ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਾਰਵਾੜੀ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਿੱਤੇ।
ਨਵੇਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟੈਕਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ 'ਕੱਟੜਾ ਅਹਿਲੂਵਾਲੀਆ' ਮਾਰਕੀਟ ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੜ੍ਹ ਬਣ ਗਈ।
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
3. ਚੁੰਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਰਲੀਕਰਨ
ਪਹਿਲਾਂ ਹਰ ਛੋਟੇ ਕਸਬੇ ਦਾ ਜਗੀਰਦਾਰ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਮਾਨ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟੈਕਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਮੁੱਖ ਸਰਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਟੈਕਸ (Single-point Taxation) ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਦੋਵੇਂ ਬਚਦੇ ਸਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 'Ease of Doing Business' (ਵਪਾਰ ਦੀ ਆਸਾਨੀ) ਅਤੇ 'ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ' (Collective Responsibility) ਵਰਗੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਇੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਸੀ ਕਿ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਜਾਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।
ਇਸੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਮਾਹੌਲ ਸਦਕਾ, ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਪਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜੱਦੋ ਜਹਿਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਕਲਿਆਣ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ (Human Capital)
ਕੋਈ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਹੁਨਰਮੰਦ ਨਾ ਹੋਣ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 'ਮਨੁੱਖੀ ਪੂੰਜੀ' 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
1. ਉੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ (High Literacy Rate) – ਡਾ. ਲਾਈਟਨਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ. ਜੀ. ਡਬਲਯੂ. ਲਾਈਟਨਰ (Dr. G.W. Leitner), ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣੇ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਰਿਪੋਰਟ "History of Indigenous Education in the Panjab" ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੱਥ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
 |
| Education in Maharaja Ranjit Singh Empire. |
ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਸਜਿਦ, ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਕੂਲ (ਮਦਰੱਸਾ, ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਜਾਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਜ਼ਮੀਨਾਂ (Jagirs) ਅਤੇ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ।
ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਪਾਰਕ ਬਹੀ-ਖਾਤੇ (Bookkeeping), ਦਸਤਕਾਰੀ, ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ (ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣਾ) ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
2. ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ (Meritocracy)
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਹੁਨਰ (Skill) ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ:
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੂਦੀਨ (ਮੁਸਲਮਾਨ) ਸਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੀਵਾਨ ਦੀਨਾਨਾਥ (ਹਿੰਦੂ) ਸਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਨਰਲ ਜੀਨ-ਫਰਾਂਸਿਸ ਅਲਾਰਡ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡ ਵੈਨਤੂਰਾ (ਯੂਰਪੀਅਨ/ਫਰਾਂਸੀਸੀ) ਸਨ।
ਇਸ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ-ਅਧਾਰਤ (Merit-based) ਸਿਸਟਮ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰੇਨ ਡਰੇਨ (Brain Drain) ਨੂੰ 'Brain Gain' ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਰਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਤਨਖ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਹਰੋਂ ਟੈਲੇਂਟ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸਰਮਾਇਆ—ਸਾਡੀ ਜਵਾਨੀ—ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ ਆਈਲੈਟਸ (IELTS) ਕਰਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ (ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂ.ਕੇ., ਅਮਰੀਕਾ) ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਹੌਲ, ਸਟਾਰਟਅੱਪ (Startup) ਕਲਚਰ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਈਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜਵਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਈ-ਟੈਕ ਸੂਬਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਫ ਨੀਤ ਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਕਮੀਆਂ ਜਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੱਚਾਈ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਰਗੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਾਧਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੀਮਤ ਵਸੀਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਾਹਰਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ।
ਸਿੱਟਾ: ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ (Maharaja Ranjit Singh) ਦਾ ‘ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ’ (Economic Model) ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਸੂਬਾ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਹੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਗਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
" ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਜੜ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ’ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦਾ?
ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਮਿਹਨਤੀ ਖ਼ੂਨ ਸਾਡੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਦੀ—ਜਾਗਣ ਦੀ, ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ, ਨਵੀਆਂ ਸਕਿੱਲਜ਼ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਾਕਾਰਤਮਕ ਸੋਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੜ੍ਹ-ਲਿੱਖ ਕੇ, ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਆਸੋ-ਪਾਸੋ ਅਸਲੀ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹਸਦਾ-ਵਸਦਾ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਮੁੱਚੀ ਦੀ 'ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ' ਕਹਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਡੂੰਘੀ ਕੇਸ ਸਟੱਡੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠਾਂ ਕਮੈਂਟ ਬਾਕਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਸਾਰਥਕ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕੇ!
No comments:
Post a Comment