UPSC Preparation ਦਾ ਚੱਕਰਵਿਊ: ਖ਼ਤਰੇ ਜੋ ਕੋਈ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗਾ

UPSC Preparation 

 “ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਦੀ ਗੱਡੀ” ਵਰਗੇ ਲੁਭਾਵਨੇ ਦਾਅਵੇ ਤੇ ਟੌਪਰਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਨੇ ਤੇ, ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ UPSC Preparation ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। 

ਪਰ ਇਸ ਲਿਸ਼ਕਦੇ ਹੋਏ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੜਵਾ ਸੱਚ ਛਿਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਬਟੋਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਕਦੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। 

UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ 'ਚੱਕਰਵਿਊ' ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਕੇ ਵੜਨਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਉੰਨਾ ਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ।

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਜਾਂ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੀ ਇਹ ਪੋਸਟ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ 'ਰੀਅਲਟੀ ਚੈੱਕ' ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਖਤਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

"ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਦੇਈਏ: ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਕਸਦ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। 

ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਿਤਾ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ 'ਅਭਿਮਨਿਊ' ਵਾਂਗ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਕਦਮ ਤਾਂ ਰੱਖ ਲਵੋ, ਪਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋ। 

ਇਹ ਪੋਸਟ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ (ਮਸ਼ਾਲ) ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਫਸਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਏਗੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਫਸ ਚੁੱਕੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਮਤ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾਏਗੀ।"

UPSC Preparation ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ:

'ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਟੈਮਪਟ' ਦੀ ਅੰਧੀ ਦਲਦਲ (The Sunk Cost Fallacy):

ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਘਾਤਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'Sunk Cost Fallacy' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ 2 ਜਾਂ 3 ਕੀਮਤੀ ਸਾਲ ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖ਼ਰਚ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ੀਰੋ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਆਖਰੀ ਅਟੈਮਪਟ ਹੋਰ ਦੇ ਕੇ ਦੇਖ ਲਵਾਂ।" 

ਬਸ, ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਲਦਲ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ 'ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਲ' ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਲੈ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਕਦੋਂ 28-30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਜਾ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

 ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਊਰਜਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ (Productive) ਸਾਲ ਇੱਕ 10x10 ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦਿਆਂ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਸਿਰਫ਼ ਉਮਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ। 

ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਲੇਬਸ ਰਟਾਉਣਾ ਤਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ।

ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ (Resume) 'ਤੇ 'Gap Years' ਦਾ ਦਾਗ਼ (The Burden of Career Gap)

ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਉਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ (ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮ 0.1% ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਰ ਕਾਰਨ) ਸਿਲੈਕਟ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰਨ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਲੱਭਣ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਮੋੜ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੰਧ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਰਿਜ਼ਿਊਮੇ (Resume) 'ਤੇ 4 ਤੋਂ 6 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਉਹ ਵੱਡਾ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'Gap Years' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਤੁਹਾਡਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨ ਕਦੇ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ", ਪਰ ਉਹ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਦਾ ਇਹ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਛੁਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਕਰੀਅਰ ਗੈਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ 28-30 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਤਜ਼ਰਬਾ (Experience) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਉਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ 21 ਸਾਲ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ (Fresher) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਹਮਉਮਰ ਦੋਸਤ ਜਿੱਥੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੇਜਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਤਨਖਾਹ 'ਤੇ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। 

ਇੱਕ ਐਸਪੀਰੈਂਟ ਲਈ ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪਿਛਾੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਦਰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'ਜਨਰਲਿਸਟ ਗਿਆਨ' ਬਨਾਮ 'ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ ਮਾਰਕੀਟ' (Generalist vs Specialist Market)

ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੌਬ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਹੈ। 

UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ 'Generalist' (ਸਰਵ-ਗਿਆਨੀ) ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਭਾਵ ਤੁਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ, ਭੂਗੋਲ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। 

ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਆਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ 'Specialists' (ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ) ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਐਸਪੀਰੈਂਟ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ 'Employable Skill' (ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਯੋਗ ਹੁਨਰ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

 ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪਤਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਹੁਨਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

UPSC ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਕੋਲ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਡਿਜੀਟਲ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹੁਨਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਜੌਬ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਵੱਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। 

ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਿਲੇਬਸ ਨੂੰ ਘੋਟਣ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ 5 ਸਾਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕੋਈ ਵੈਲਯੂ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਮਾਨ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ (Financial Dependence & Shattered Self-Esteem)

21-22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸਾਲ-ਦਰ-ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ 27-28 ਸਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਆਤਮ-ਸੰਮਾਨ (Self-Esteem) ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੋਚਿੰਗ ਦੀਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਫੀਸਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪੀਜੀ (PG) ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਘਰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਉਮਰ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਐਸਪੀਰੈਂਟ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਜਿਹੇ ਦੋਹਰੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ (Guilt)।

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ ਦੋਸਤ ਨੌਕਰੀਆਂ 'ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਸੈਟਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੱਡੀਆਂ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਬੋਝ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਘਰੋਂ ਪੈਸੇ ਮੰਗਣ ਦੀ ਇਹ ਮਜਬੂਰੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਟੂਡੈਂਟ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਦਾ ਟੌਪਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ "ਅਜੇ ਤੱਕ ਤਿਆਰੀ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ?" ਵਾਲੇ ਤਾਅਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 

ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਸਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਾਬਲੀਅਤ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਐਂਜ਼ਾਇਟੀ (Mental Isolation & Social Anxiety)

UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਦਿਨ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 12 hours ਦੀ ਇਕਾਂਤ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿਲੇਬਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਜ, ਦੋਸਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

 ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਕੱਲਾਪਨ ਇੱਕ 'ਕੁਰਬਾਨੀ' ਵਰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇੱਕ 10x10 ਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਇੱਕ ਭਿਅੰਕਰ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਲਗਾਤਾਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਕਮਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਦੀਵਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਐਸਪੀਰੈਂਟਸ ਨੂੰ Chronic Stress (ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤਣਾਅ) ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਨਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ Social Anxiety (ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ) ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ 'Social Skills' (ਸਮਾਜਿਕ ਹੁਨਰ) ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ, ਨਵੇਂ ਦੋਸਤ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜੌਬ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ (Corporate Networking) ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਬਰਾਹਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਕੋਚਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਯੁੱਧ ਜਿੱਤਣੇ ਤਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ।

ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਦਾ ਭਰਮ: 'ਰਾਜਾ ਕਲਚਰ' ਬਨਾਮ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ (The Illusion of 'King Culture')

ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਗਲੈਮਰਸ ਖ਼ਤਰਾ ਉਹ ਗਲਤ ਸੋਚ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ਰੀਲਜ਼ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਸ਼ੋਰਟਸ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਭਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। 

ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂਟਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ, ਸਲੋ-ਮੋਸ਼ਨ ਐਂਟਰੀਆਂ, ਬਾਡੀਗਾਰਡਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਰੁਆਬ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦਿਖਾ ਕੇ IAS/IPS ਨੂੰ ਕਿਸੇ 'ਕਿੰਗ' (King) ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਲੋਕਤੰਤਰ (Democracy) ਹੈ, ਕੋਈ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨਹੀਂ। 

ਇੱਕ IAS ਜਾਂ IPS ਅਫ਼ਸਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ 'Public Servant' (ਜਨਤਾ ਦਾ ਸੇਵਕ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਬੰਗਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੋਈ ਸ਼ਾਹੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਜਨਤਾ ਦੇ ਟੈਕਸ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਧਨ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਸਕਣ। 

ਜਦੋਂ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨ ਹੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇ—ਯਾਨੀ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ (Ego) ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਰੁਆਬ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਦਰਦ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਇਹ 'ਰੀਲ ਕਲਚਰ' ਸਿਰਫ਼ 5% ਗਲੈਮਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 95% ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 

ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਖ਼ਤ ਹਾਇਰਾਰਕੀ (Rigid Hierarchy) ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ (Political Pressure), ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫਾਈਲਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਹੁੰਦੇ ਤਬਾਦਲੇ (Frequent Transfers) ਮਾਨਸਿਕ ਚੈਨ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਕਈ ਕਾਬਲ ਅਫ਼ਸਰ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਮਿਡ-ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੌਕਰੀ ਨੂੰ 'ਖ਼ੁਦਾ' ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਮੰਨਣ ਦੀ ਭੁੱਲ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ।

ਗਲੋਬਲ ਸੱਚਾਈ: ਬਿਨਾਂ IAS/IPS ਦੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਨ (Lessons from Global Models)

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਯੂ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪਾਵਰ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦੇਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ? 

ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਜਵਾਬ ਸਾਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਅਮਰੀਕਾ (USA), ਫਿਨਲੈਂਡ (Finland) ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ (Norway) ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

 ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ (Centralized) IAS/IPS ਵਰਗਾ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿਸਟਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੱਖਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਦੇਸ਼ 'World Happiness Index' ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਅਫ਼ਸਰਸ਼ਾਹੀ 'Generalists' ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ 'Specialists' (ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ) ਦੇ ਦਮ 'ਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

 ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਜੇਕਰ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦਾ ਭਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਆਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰ, ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਜਾਂ ਪਬਲਿਕ ਹੈਲਥ ਐਕਸਪਰਟ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕੋਲ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ।

 ਦੂਜਾ, ਉੱਥੇ 'Flat Hierarchy' (ਸਮਾਨਤਾ) ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮੁਖੀ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ.ਆਈ.ਪੀ. ਕਲਚਰ, ਬਿਨਾਂ ਹੂਟਰਾਂ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਗਾਰਡਾਂ ਦੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਟਰੋ ਟ੍ਰੇਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਨੋਰਡਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਾਡਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਕਿਸੇ 'ਸੁਪਰ-ਐਲੀਟ' ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਰੁਆਬ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ (Accountability) ਅਤੇ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। 

ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਟੈਗ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਭੂਤ ਸਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਹੁਨਰ (Skill) ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਕਦਰ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

 ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਰਾਹ ਸਿਰਫ਼ UPSC ਦੀ ਚੀਫ਼ ਸੈਕਟਰੀ ਵਾਲੀ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੇ।

1,94,000 ਅਦਿੱਖ ਅਭਿਮਨਿਊ: ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮ ਹਕੀਕਤ (The Brutal Math of UPSC)

ਆਓ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦੀ ਦਲਦਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗਣਿਤ (Maths) ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। 

ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 10 ਲੱਖ ਨੌਜਵਾਨ UPSC ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਫਾਰਮ ਭਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਾਈਨਲ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 700 ਤੋਂ 800 ਸੀਟਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 

ਹੁਣ ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਇਹਨਾਂ 10 ਲੱਖ ਵਿੱਚੋਂ 80% ਲੋਕ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਬਚੇ 20% (ਯਾਨੀ 2 ਲੱਖ ਨੌਜਵਾਨ) ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਮਿਟਾ ਕੇ ਜਾਨ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਹ 2 ਲੱਖ ਉਹ ਕਰੀਮ ਬੱਚੇ ਹਨ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ 6 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ, ਆਪਣੇ 6 ਦੇ 6 ਅਟੈਮਪਟ ਪੂਰੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਓ: ਇਹਨਾਂ 6 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 800 ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 6,000 ਬੱਚੇ ਹੀ ਸਿਲੈਕਟ ਹੋ ਕੇ IAS, IPS ਜਾਂ IFS ਬਣਨਗੇ। 

ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ—ਬਾਕੀ ਬਚੇ 1 ਲੱਖ 94 ਹਜ਼ਾਰ (1,94,000) ਸਭ ਤੋਂ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਗੇ? 6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕੀ ਆਇਆ?

ਪੂਰਾ ਦੇਸ਼, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ 6,000 ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਬੈਨਰਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਗਾਹਕ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ। 

ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ 1,94,000 ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਹਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

 

ਇਹ 1,94,000 ਨੌਜਵਾਨ ਹੀ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦੇ ਅਸਲ 'ਅਭਿਮਨਿਊ' ਬਣਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਰੀਲਜ਼ ਅਤੇ ਕੋਚਿੰਗਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ 6 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਜਵਾਨੀ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਥੋਹ-ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਰ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਯੂ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਾਂ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। 

ਮੈਂ ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਬਲਕਿ ਮੈਂ ਉਸ 'ਅੰਨ੍ਹੇ ਜਨੂੰਨ' ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਾਂ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। 

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, UPSC ਦਾ ਸਿਲੇਬਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸਿਲੇਬਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਿਆਰੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ (Cognitive Transformation) ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਪਰ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਤੁਸੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਪਰਿਪੱਕ ਨਾਗਰਿਕ (Mature Citizen) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। 

ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ 10 ਘੰਟੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਸਬਰ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੁਨਰ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਡਿਗਰੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

ਮੇਰਾ ਵਿਰੋਧ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, 'ਜੂਏ' ਨਾਲ ਹੈ: ਮੈਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਾਂ ਉਸ ਕੋਚਿੰਗ ਮਾਫ਼ੀਆ ਦੇ, ਜੋ 0.1% ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਰ ਨੂੰ 100% ਦਿਖਾ ਕੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ। 

ਮੈਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹਾਂ ਉਸ ਸਮਾਜਿਕ ਸੋਚ ਦੇ, ਜੋ ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ IAS ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਹੋ।

ਤਿਆਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਏਗੀ; ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜੂਆ (Gambling) ਨਾ ਬਣਾਓ। 

ਸਮਝਦਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ।

ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਜੋ  IAS/IPS ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣੇ ਪਰ IAS/IPS ਨਾਲੋਂ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਸਫਲ ਹਨ: ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਿਆਂ-ਦੌੜਦਿਆਂ ਥੱਕ ਗਏ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਅੱਜ ਉਹ ਬਿਨਾਂ IAS/IPS ਬਣੇ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਜ਼ਾਦ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੌਰਭ ਦ੍ਰਿਵੇਦੀ (Saurabh Dwivedi) – ਮੁਖਰਜੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਮੀਡੀਆ ਜਗਤ ਦੇ 'ਸਮਰਾਟ' ਤੱਕ

ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸੌਰਭ ਦ੍ਰਿਵੇਦੀ ਜੇਐਨਯੂ (JNU) ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਖਰਜੀ ਨਗਰ ਵਿੱਚ UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। 

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਫੋਲਿਆ, ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਤਿਆਰੀ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਸੌਰਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ। UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਪਛਾਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 'ਦ ਲੱਲਨਟੌਪ' (The Lallantop) ਨਾਮ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

 ਅੱਜ ਸੌਰਭ ਦ੍ਰਿਵੇਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ IAS/IPS ਅਫ਼ਸਰ ਸੌਰਭ ਦੇ ਸ਼ੋਅ 'ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 

ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੁਰਸੀ ਦੇ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਤੰਭ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚਿਹਰੇ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

UPSC ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ 'Social Entrepreneur' ਬਣਨ ਤੱਕ (ਅੰਜਲੀ ਅਵਸਥੀ - Anjali Awasthi)

ਅੰਜਲੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੋਣਹਾਰ ਕੁੜੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਿਰ 'ਤੇ ਨੀਲੀ ਬੱਤੀ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲੇਗੀ।

 ਅੰਜਲੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ 4 ਅਟੈਮਪਟ ਦਿੱਤੇ। ਦੋ ਵਾਰ ਉਹ ਇੰਟਰਵਿਊ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਪਰ ਮੈਰਿਟ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਨਾ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਾਰ ਉਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ।

ਚੌਥੇ ਅਟੈਮਪਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਉਮਰ 28 ਸਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਬਾਅ ਵਧਣ ਲੱਗਿਆ। 

ਅੰਜਲੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਤੱਕ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲੱਭਦੀ ਰਹੇਗੀ? ਉਸਨੇ ਤਿਆਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। 

ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੈਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ IAS ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਖੁਦ ਦੇ ਦਮ 'ਤੇ ਵੀ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।"

ਉਸਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਰੀਬ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਸਾਮਾਨ, ਆਰਗੈਨਿਕ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ।

 ਉਸਨੇ ਇੱਕ 'Social Startup' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ UPSC ਵਿੱਚ ਬਿਜ਼ਨਸ, ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। 

ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ 5000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਅੰਜਲੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵੱਡੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਦੀਪਕ ਰਾਮੋਲਾ: ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੰਚ ਤੱਕ

ਦੀਪਕ ਰਾਮੋਲਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਹਨਾਂ ਨੇ UPSC ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ।

 ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 10-12 ਘੰਟੇ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੋਟਸ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ, ਲਗਾਤਾਰ 3 ਅਟੈਮਪਟ ਦਿੱਤੇ। 

ਉਹ ਪ੍ਰੀਲਿਮਸ ਪਾਸ ਕਰਦੇ, ਮੇਨਜ਼ ਲਿਖਦੇ, ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਨੰਬਰ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦਾ।

ਤੀਜੇ ਅਟੈਮਪਟ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਦੀਪਕ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 

ਪਰ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ UPSC ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਿੱਖੀ ਸੀ—ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ। 

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਟੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਦੀਪਕ ਨੇ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'Project FUEL' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 

ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ, ਦੇਸ਼ ਰਸਤੇ ਭਟਕੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸਬਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ। 

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਸਬਕਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣਾ ਸਿੱਖ ਸਕਣ। ਅੱਜ ਦੀਪਕ ਰਾਮੋਲਾ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 'ਲਾਈਫ ਲੈਸਨ ਕਲੈਕਟਰ' (Life Lesson Collector) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨਿਤਿਨ ਕਾਮਥ:  'ਜ਼ੀਰੋ' ਹੋ ਕੇ 'ਜ਼ੀਰੋਧਾ' (Zerodha) ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। 

ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਉਸਨੂੰ UPSC ਵੱਲ ਲੈ ਗਈਆਂ। ਨਿਤਿਨ ਨੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਪਹਿਲਾ ਅਟੈਮਪਟ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਦੂਜਾ ਅਟੈਮਪਟ ਦਿੱਤਾ।

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਿਜ਼ਨਸ ਪੇਜ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਸੀ।

ਦੂਜੇ ਅਟੈਮਪਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਤਿਨ ਨੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਕਿਹਾ—"ਨਿਤਿਨ, ਤੂੰ UPSC ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ।" 

ਪਰ ਤਿਆਰੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੋਈ ਰੈੱਡ ਕਾਰਪੇਟ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਸੀ। 

ਨਿਤਿਨ ਨੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ 12 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ਿਫਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ (Call Center) ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਕਣ। 

ਕਈ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ 'ਜ਼ੀਰੋ' 'ਤੇ ਆ ਗਏ।

ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'Zerodha' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਐਪ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਨੇ ਆਮ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੇਅਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਲਗਾਉਣਾ ਇੰਨਾ ਸੌਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

 ਨਿਤਿਨ ਕਾਮਥ, ਜੋ ਕਦੇ UPSC ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਅਰਬਪਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਹਨ।

 

ਲਾਲ ਬੱਤੀ ਦਾ ਭਰਮ: ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਰੁਤਬਾ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਪਾਉਂਦਾ (The Illusion of Status)

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ UPSC ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਹੇਠਾਂ ਲਾਲ-ਨੀਲੀ ਬੱਤੀ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਾਡੀਗਾਰਡਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। 

ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਇਹ ਰੁਤਬਾ, ਵੀ.ਆਈ.ਪੀ. ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।

ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦਬਾਅ, ਕੰਮ ਦੇ ਬੋਝ, ਅਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਵਸੀ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਇੰਨੀ ਬੇਰਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਬਲ ਦਿਮਾਗ ਵੀ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਘੁਟਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। 

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ IAS ਅਤੇ IPS ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਰਾਹ ਚੁਣ ਲਏ।

ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਈ।

 ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਗੂਗਲ (Google) 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸਰਚ ਕਰੋਗੇ—"IAS IPS officers suicide cases"—ਤਾਂ ਕਈ ਹੋਣਹਾਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣਗੀਆਂ। 

ਇਹ ਸੱਚਾਈਆਂ ਸਾਨੂੰ ਚੀਕ-ਚੀਕ ਕੇ ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸਰਕਾਰੀ 'ਟੈਗ' ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਵਿਕਾਸ ਦਿਵਿਆਕੀਰਤੀ: ਜਦੋਂ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਬਿਹਤਰ ਲੱਗਿਆ

ਡਾ. ਵਿਕਾਸ ਦਿਵਿਆਕੀਰਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਮੱਧ-ਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ Ph.D ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਯਤਨ ਵਿੱਚ UPSC ਵਰਗੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਲਈ।

 ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ (Ministry of Home Affairs) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਸੱਚ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਰਾਮ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ।

ਪਰ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਫਾਈਲਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਿਖਾਉਣ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ।

 ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਜੋਖਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਤਰਸਦੇ ਹਨ।

ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1999 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ IAS' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਸਰਲ ਅੰਦਾਜ਼, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। 

ਅੱਜ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੋਚਿੰਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ (Mentor) ਹਨ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨਾ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਰੋਮਨ ਸੈਣੀ (Roman Saini - Unacademy ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ)

ਇੱਕ 22 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 'ਡਾਕਟਰ' ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ—UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। 

ਉਸਦਾ ਦਿਮਾਗ ਤੇਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਅਥਾਹ। ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਅਟੈਮਪਟ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਦਿੱਤਾ।

 ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ IAS ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਸਨ, ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।

ਪਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਰੋਮਨ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ।

 ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਹੋਣਹਾਰ ਬੱਚੇ ਮਿਲਦੇ ਜੋ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਕੋਚਿੰਗਾਂ ਦੀ ਫੀਸ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਦਫ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

 ਰੋਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਬੇਚੈਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇੱਕ IAS ਬਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਲੱਖਾਂ IAS-IPS ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।"

ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ IAS ਬਣਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਰੋਮਨ ਨੇ ਉਸ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

 ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪਾਗਲ' ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'Unacademy' ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 

ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੱਖਾਂ ਬੱਚੇ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੀਸ 'ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ  ਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪਲਾਨ 'A' (UPSC) ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ ਹੋ; ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪਲਾਨ 'B' ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।" 

UPSC ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਮਿਹਨਤ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਚੱਕਰਵਿਊ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਅਸਲ ਹਥਿਆਰ: 'ਪਲਾਨ ਬੀ' (The Power of Plan B)

ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਭਿਮਨਿਊ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਰਕ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਚੱਕਰਵਿਊ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਵੀ ਪਤਾ ਸੀ।

UPSC ਦੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਉਸੇ ਸਫ਼ਲ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ—'Plan B' (ਬੈਕਅੱਪ ਪਲਾਨ)। 

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਕਥਿਤ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨਲ ਸਪੀਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਲਾਨ ਬੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਤੁਹਾਡਾ ਇਰਾਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹੋ।" ਇਹ ਇਸ ਸਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਅਤੇ ਬਕਵਾਸ ਝੂਠ ਹੈ।

ਇਸ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਇੰਡਸਟਰੀ ਅਕਸਰ IAS ਅਧਿਕਾਰੀ ਟੀਨਾ ਡਾਬੀ (Tina Dabi) ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਅਟੈਮਪਟ ਵਿੱਚ UPSC ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਟੌਪ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਐਵੇਂ ਡਰ ਰਹੇ ਹੋ। 

ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟੀਨਾ ਡਾਬੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟੀਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ (Planning) ਨਾਲ UPSC ਕ੍ਰੈਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ 'Humanities Stream' (ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ੇ) ਚੁਣੇ ਜੋ UPSC ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਕੋਚਿੰਗ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 3-4 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਟੈਮਪਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਹੋਇਆ ਚਮਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕੋਚਿੰਗ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਮੋਟੀਵੇਸ਼ਨਲ ਇੰਡਸਟਰੀ ਅਜਿਹੇ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਤੱਥ ਦਿਖਾ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾ ਰਹੀ ਹੈ। 

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਰਹਿਮ ਵਪਾਰਕ ਖੇਡ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ: "Rankers ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੋਟ ਕਰਕੇ Bankers ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" 

ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਲ 2022-23 ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਚਿੰਗ ਇੰਡਸਟਰੀ ਲਗਭਗ 58,000 ਕਰੋੜ ਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਲ 2028 ਤੱਕ 1,40,000 ਕਰੋੜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹਾ ਭਰੋਸਾ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਬਿਜ਼ਨੈੱਸ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਮਝਦਾਰ ਯੋਧਾ ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਵਾਧੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤੇ (Escape Route) ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰਦਾ।

 ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਜਾਨ ਲਗਾ ਕੇ 2 ਜਾਂ 3 ਅਟੈਮਪਟ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰੀਲਿਮਜ਼ ਜਾਂ ਮੇਨਜ਼ ਕਲੀਅਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ 3 ਸਾਲ ਹੋਰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੇਸਮਝੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਮੋੜ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ (Deadline) ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ UPSC ਦੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਾਲ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਹੁਨਰ (Skills) ਸਿੱਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।

3 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਚੌਥੇ ਅਟੈਮਪਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੋਈ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ (Master's/PhD), ਕੋਈ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਨੌਕਰੀ, ਜਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਦੇ ਉੱਚ-ਕਮਾਈ ਵਾਲੇ ਕੋਰਸ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ Exams ਵੱਲ ਵੀ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ: Excise Inspector, ਪਟਵਾਰੀ, ਕਾਨੂੰਨਗੋ, Senior Assistant, ਅਤੇ State PCS ਆਦਿ।    

ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ 'Plan B' ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਦਬਾਅ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। 

ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ 'ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ' ਦੇ ਡਰ ਦੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅਗਲਾ ਅਟੈਮਪਟ ਦਿਓਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ। 'ਪਲਾਨ ਬੀ' ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨਿਡਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

The Plan B For UPSC. 

ਨਿਚੋੜ: ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਯੂ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ (Conclusion: Life is Bigger than UPSC)

ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਹਰ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ: UPSC ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਖਰੀ ਪੈਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 

UPSC ਦੀ ਫਾਈਨਲ ਲਿਸਟ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਰੈਂਕ ਨਾ ਆਉਣਾ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਾਰ ਗਏ ਹੋ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਬੇਰਹਿਮ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਿਨ ਤੁਹਾਡੀ ਰਣਨੀਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪਾਸਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲ ਬੱਤੀ (ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਡੀ) ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੀਮਤੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ, ਸਫ਼ਲ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਇਸ ਚੱਕਰਵਿਊ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। 

ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ 'ਡਿਜੀਟਲ ਹੁਨਰਾਂ' (Modern Skills) ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹੋ।

ਕੋਚਿੰਗਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬੋਰਡਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਧੱਕੋ। 

ਉੱਠੋ, ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ, ਇੱਕ ਨਿਡਰ 'Plan B' ਦੀ ਢਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਦਿਓ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕਹਾਣੀ UPSC ਦੇ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 

ਇੱਥੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵਾਂ, ਆਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ!

💬 ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਕਦੇ UPSC ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਪੇਪਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ 'Plan B' ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਹੇਠਾਂ ਕਮੈਂਟ ਬਾਕਸ (Comment Box) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਕ ਕਮੈਂਟ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ!